मुख्य सामग्री पर जाएँ
Recite Daily

Shiva

शिव ताण्डव स्तोत्रम्

संस्कृत श्लोक, हिन्दी अर्थ सहित

शिव ताण्डव स्तोत्रम् भगवान शिव के प्रचण्ड ताण्डव नृत्य का वर्णन करने वाला संस्कृत स्तोत्र है। परम्परा से माना जाता है कि इसकी रचना लंकापति रावण ने की, जो शिव जी के महान भक्त थे।

प्रसिद्ध कथा है कि रावण ने कैलास पर्वत को उठाने का प्रयास किया। शिव जी ने अपने अँगूठे से पर्वत को दबा दिया और रावण की भुजाएँ उसके नीचे दब गईं। तब पीड़ा और भक्ति में रावण ने यह स्तोत्र गाया और प्रसन्न होकर शिव जी ने उसे क्षमा कर दिया।

यह स्तोत्र अपनी डमरू जैसी लय (पञ्चचामर छन्द) और लम्बे समासों के लिए प्रसिद्ध है। भक्त इसका पाठ सोमवार, प्रदोष काल (सन्ध्या समय), सावन और महाशिवरात्रि पर विशेष रूप से करते हैं।

अक्षर आकारव्हाट्सऐप

जगह याद रखने के लिए किसी भी पंक्ति पर टैप करें।

स्तोत्र

  1. 1

    जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्। डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥१॥

    जिनकी जटा रूपी वन से बहती गंगा की धारा से भूमि पवित्र होती है, जिनके गले में बड़े सर्पों की माला लटकी है, और जिन्होंने डम-डम बजते डमरू के साथ प्रचण्ड ताण्डव किया, वे शिव हमारा कल्याण करें।

  2. 2

    जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी- विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि। धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥२॥

    जिनकी जटा रूपी कड़ाह में घूमती देवनदी गंगा की चंचल लहरें उनके मस्तक पर शोभा पाती हैं, जिनके ललाट पर धक-धक करती अग्नि जलती है और जिनके सिर पर बाल चन्द्रमा है, उन शिव में मेरा प्रेम हर क्षण बढ़ता रहे।

  3. 3

    धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर- स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे। कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥३॥

    जिनका मन पर्वतराज की पुत्री पार्वती की लीलाओं से आनन्दित रहता है, जिनमें सब दिशाएँ समाई हैं, जिनकी कृपा-दृष्टि से कठिन से कठिन विपत्ति भी रुक जाती है, उन दिगम्बर शिव में मेरा मन आनन्द पाए।

  4. 4

    जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा- कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे। मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि॥४॥

    जिनकी जटाओं में लिपटे सर्पों के फणों की मणियों की पीली-लाल आभा दिशाओं के मुख पर केसर जैसी फैलती है, जो मदमस्त हाथी की चमकती खाल ओढ़े हैं, उन भूतनाथ शिव में मेरा मन अद्भुत आनन्द पाए।

  5. 5

    सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर- प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः। भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः॥५॥

    इन्द्र आदि सभी देवता जिनके चरणों में सिर झुकाते हैं और उनके मुकुटों के फूलों की धूल से जिनकी चरण-पीठिका धूसर हो जाती है, जिनका जटाजूट नागराज की माला से बँधा है, वे चन्द्रशेखर शिव हमें चिरकाल तक समृद्धि दें।

  6. 6

    ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा- निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम्। सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालि सम्पदे शिरोजटालमस्तु नः॥६॥

    जिनके विशाल ललाट पर जलती अग्नि की चिनगारियों ने कामदेव को भस्म कर दिया, देवराज इन्द्र जिन्हें प्रणाम करते हैं, जिनका मस्तक चन्द्रमा की कला से शोभित है, वे जटाधारी कपाली महादेव हमें सच्ची सम्पदा दें।

  7. 7

    करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल- द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके। धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक- प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥७॥

    जिनके भयंकर ललाट पर धधकती अग्नि में प्रचण्ड कामदेव की आहुति हो गई, और जो पार्वती जी के श्रृंगार के लिए सुन्दर चित्र-रचना करने वाले एकमात्र कलाकार हैं, उन त्रिनेत्र शिव में मेरा प्रेम बना रहे।

  8. 8

    नवीनमेघमण्डली निरुद्धदुर्धरस्फुरत्- कुहूनिशीथिनीतमः प्रबन्धबद्धकन्धरः। निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः॥८॥

    जिनका कण्ठ नए बादलों से ढकी अमावस की आधी रात के घने अन्धकार जैसा श्याम है, जो गंगा को धारण करते हैं, गजचर्म ओढ़ते हैं, चन्द्रमा से सुन्दर हैं और जगत का भार उठाते हैं, वे शिव हमारी श्री बढ़ाएँ।

  9. 9

    प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा- वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम्। स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे॥९॥

    जिनका कण्ठ खिले हुए नीले कमल की श्याम आभा से शोभित है, जिन्होंने कामदेव, त्रिपुर, संसार-बन्धन, दक्ष-यज्ञ, गजासुर, अन्धकासुर और यमराज का भी अन्त किया, उन शिव को मैं भजता हूँ।

  10. 10

    अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी- रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम्। स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे॥१०॥

    जो सर्वमंगला पार्वती जी की कलाओं के मधुर रस का आनन्द लेने वाले भ्रमर के समान हैं, जो कामदेव, त्रिपुर, संसार, दक्ष-यज्ञ, गजासुर और अन्धकासुर का अन्त करने वाले तथा यम के भी अन्तक हैं, उन शिव को मैं भजता हूँ।

  11. 11

    जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस- द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट्। धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल- ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः॥११॥

    उन शिव की जय हो, जिन पर घूमते सर्पों की फुफकार से उनके ललाट की भयंकर अग्नि और भड़कती है, और जिनका प्रचण्ड ताण्डव धिमि-धिमि बजते मृदंग की मंगल ध्वनि के साथ चलता है।

  12. 12

    दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजो- र्गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः। तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम्॥१२॥

    पत्थर और सुन्दर शय्या में, साँप और मोतियों की माला में, बहुमूल्य रत्न और मिट्टी के ढेले में, मित्र और शत्रु में, तिनके और कमलनयनी में, साधारण प्रजा और राजा में समान भाव रखते हुए मैं कब सदाशिव को भजूँगा?

  13. 13

    कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन्। विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्॥१३॥

    कब मैं गंगा तट के किसी कुंज में रहकर, बुरे विचारों से मुक्त होकर, सदा सिर पर हाथ जोड़े, चंचल दृष्टि छोड़कर और मन को शिव में लगाकर, 'शिव' मंत्र का जप करते हुए सुखी होऊँगा?

  14. 14

    निलिम्पनाथनागरीकदम्बमौलमल्लिका- निगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूष्णिकामनोहरः। तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनीमहर्निशं परश्रियः परं पदं तदङ्गजत्विषां चयः॥१४॥

    देवांगनाओं के जूड़ों में गुँथी मालती-मालाओं से टपकते मधु से जो मनोहर है, वह परम शोभा का धाम, शिव जी के अंगों की कान्ति का समूह, दिन-रात हमारे मन को आनन्द दे।

  15. 15

    प्रचण्डवाडवानलप्रभाशुभप्रचारणी महाष्टसिद्धिकामिनीजनाऽवहूतजल्पना। विमुक्तवामलोचनाविवाहकालिकध्वनिः शिवेति मन्त्रभूषणा जगज्जयाय जायताम्॥१५॥

    प्रचण्ड बड़वानल की तरह अमंगल को भस्म करने वाली, अष्ट महासिद्धियों को बुलाने वाली, और शिव-पार्वती विवाह के समय गूँजने वाली 'शिव' मंत्र की ध्वनि सारे जगत की विजय के लिए हो।

फलश्रुति

  1. 16

    इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम्। हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम्॥१६॥

    जो मनुष्य इस श्रेष्ठ स्तोत्र को प्रतिदिन पढ़ता, स्मरण करता और बोलता है, वह निरन्तर शुद्ध होता जाता है और शीघ्र ही गुरु रूप शिव की सच्ची भक्ति पाता है, उसके लिए दूसरी कोई गति नहीं। शंकर का चिन्तन ही प्राणियों का मोह दूर करता है।

  2. 17

    पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे। तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः॥१७॥

    जो व्यक्ति प्रदोष काल में पूजा के अन्त में रावण द्वारा गाए इस शिव-पूजा परक स्तोत्र का पाठ करता है, उसे भगवान शम्भु रथ, हाथी और घोड़ों से युक्त स्थिर और सदा प्रसन्न रहने वाली लक्ष्मी प्रदान करते हैं।

पाठ गिनती

हर पूरे पाठ के बाद दबाएँ।

0 / 11

पाठ विधि

  1. पाठ का उत्तम समय प्रदोष काल (सन्ध्या) या शिव पूजा के बाद है। सोमवार और महाशिवरात्रि विशेष माने जाते हैं।
  2. स्नान करके शिवलिंग या शिव जी के चित्र के सामने बैठें, सम्भव हो तो जल, बेलपत्र या दीपक अर्पित करें।
  3. शुरू में धीरे पढ़ें। शब्द लम्बे हैं, इसलिए एक-एक पंक्ति का अभ्यास करें जब तक लय सहज न हो जाए।
  4. पूरा स्तोत्र एक बार पढ़ें। अन्तिम श्लोक के अनुसार पूजा के अन्त में इसका पाठ करने वाले पर शिव जी कृपा करते हैं।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

शिव ताण्डव स्तोत्रम् किसने लिखा?

परम्परा से इसकी रचना शिवभक्त लंकापति रावण ने की मानी जाती है। अन्तिम श्लोक में इसे 'दशवक्त्रगीतम्' अर्थात दस मुख वाले (रावण) द्वारा गाया हुआ कहा गया है।

शिव ताण्डव स्तोत्र का पाठ कब करें?

प्रदोष काल (सन्ध्या) में शिव पूजा के बाद इसका पाठ उत्तम माना गया है। सोमवार, सावन और महाशिवरात्रि पर विशेष रूप से पढ़ा जाता है।

रचयिता
Ravana (traditional attribution)
स्रोत
Text as given on sa.wikisource.org (शिवताण्डवस्तोत्रम्, 'सुसंशुद्धम्' edition), cross-checked with the second Wikisource copy (शिवताण्डवस्तोत्र). Where the copies differ we use the most widely printed reading (e.g. verse 6 'महाकपालि सम्पदे शिरोजटालमस्तु नः', last verse 'लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं'). Many popular editions omit verse 15 (प्रचण्डवाडवानल…) and some also verse 14. Public domain. Translations on this page are our own.
अंतिम समीक्षा

और पढ़ें